Vasylyna Vrublevska: Malanka, Ukraine
WAAR IS DE NUCHTERE BLIK OP DE OORLOG GEBLEVEN?
Als we een uitweg uit de oorlog in Oekraïne willen vinden, zullen we rekening moeten houden met de Russische gevoeligheden, schrijft Tom Sauer. Het Westen mag zich niet te veel door zijn emoties laten leiden.
Tom Sauer
De opmars van Oekraïne lijkt tot stilstand gekomen. Drie scenario’s zijn denkbaar: Oekraïne herpakt zich, Rusland zet een tegenoffensief in of geen van beide boekt noemenswaardige terreinwinst. Het eerste scenario is voor velen het meest wenselijke. Volgens het dominante oorlogsnarratief is er maar één schuldige: president Vladimir Poetin. Soevereiniteit is een basisprincipe. Het is daarom niet meer dan normaal dat Rusland teruggedreven wordt, luidt het. Leveringen van westerse pantserwagens en tanks moeten voorkomen dat het tweede scenario uitkomt.
Op het eerste gezicht snijdt die redenering hout. Maar die logica stoelt vooral op emoties (van onrechtvaardigheid) en waarden (zoals mensenrechten). Dat is op zich heel nobel. Alleen – en dat is cruciaal – zo werkt het in de internationale politiek meestal niet.
Een basiscursus internationale politiek leert ons dat ons nationale en internationale politieke bestel fundamenteel van elkaar verschillen. Er bestaat immers geen wereldregering. Als puntje bij paaltje komt, gaat het vooral over de eigen veiligheid en macht. John Mearsheimer (University of Chicago) gebruikt daarvoor de volgende metafoor: als een kleine aap met een stok in de ogen van een grote gorilla peutert, moet dat aapje niet schrikken wanneer het een serieuze mep terugkrijgt. Als een regionale macht zoals Rusland zich vernederd en genegeerd voelt door de manier waarop het na de Koude Oorlog door het Westen is behandeld, dan moeten we niet schrikken wanneer Moskou reageert. Oekraïne is daarvan het slachtoffer.
Nee, Poetin is niet gek
Dat is allemaal niet goed te praten. Maar als we die mechanismen niet kennen, komen we uit bij analyses die stellen dat Poetin ‘gek’ geworden zou zijn. Hij is helemaal niet zot of ziek. Wellicht heeft hij zich misrekend, al kan het volgens twee van de drie scenario’s vanuit zijn oogpunt nog goed komen.
Bufferstaten en invloedssferen zijn niet passé, tenzij we het klassieke machtsspel overstijgen door een systeem van collectieve veiligheid, waarbij op gelijke voet samengewerkt wordt. Het Westen heeft bewust nagelaten dat te doen. Meer nog, de Navo is als enige alliantie blijven voortbestaan, en breidde drie keer uit richting Rusland, ondanks mondelinge beloftes om dat niet te doen. Ambassadeur George Kennan, de vader van de Amerikaanse indammingspolitiek na de Tweede Wereldoorlog, heeft in de jaren 90 voorspeld dat de Navo-uitbreiding tot een serieus conflict met Rusland zou leiden. En vele anderen met hem.
President Bill Clinton sloeg hun wijze raad in de wind. Zijn opvolger, president George W. Bush, overschreed in 2008 de vetste aller rode lijnen door ook aan Oekraïne en Georgië Navo-lidmaatschap te beloven. Zijn ambassadeur in Moskou, William Burns, die nu CIA-directeur is, had hem dat nochtans uitdrukkelijk afgeraden. Poetin had op voorhand gedreigd dat hij in dat geval de Krim en Oost-Oekraïne zou afnemen. Angela Merkel en Nicolas Sarkozy stribbelden op die Navo-top wat tegen, maar gaven uiteindelijk toe. Poetin was woest. Enkele maanden later provoceerde Rusland Georgië tot een oorlog, en in 2014 kwam hij zijn andere dreigementen na, en viel hij de Krim binnen.
Te weinig empathie
Als u zich afvraagt waarom Poetin gedaan heeft wat hij gedaan heeft, moet u niet verder zoeken. Het draait om een gevoel van onveiligheid – zowel Napoleon als Hitler heeft aan de poorten van Moskou gestaan – en het gevoel niet erkend te zijn als regionale macht.
Hadden wij iets meer empathie gehad, was deze oorlog nooit in de geschiedenisboeken geraakt. Al die gevoeligheden zullen ook meespelen bij de zoektocht naar een uitweg. De kans is reëel dat Rusland niet het onderspit zal delven, ten eerste omdat het machtiger is dan Oekraïne (in termen van aantal militairen, economie, grondstoffen, wapenindustrie) en ten tweede omdat Poetin gemotiveerd is vanwege hoger geschetste redenen. In het minder waarschijnlijke geval dat de motivatie van de Oekraïense soldaten het verschil zal blijven maken, samen met westerse wapenleveringen, heeft Poetin nog altijd kernwapens achter de hand. Het zou dom en vooral gevaarlijk zijn om deze nucleaire dreigementen opnieuw af te doen als bluf of chantage. Alleen al daarom is het Witte Huis voorzichtiger dan sommigen wensen.
Vredesakkoord
Tienduizenden doden en gewonden, miljoenen vluchtelingen, voedseltekorten, prijsstijgingen, recessie, minder aandacht voor andere conflicten en bedreigingen en het risico op een wereldwijde nucleaire oorlog: hoe langer de oorlog duurt, hoe meer we ons moeten afvragen of de nadelen ervan niet te zwaar beginnen door te wegen.
Misschien moeten we hopen op een impasse op het terrein – het derde scenario – zodat de geesten bij de strijdende partijen rijpen en er een vredesakkoord tot stand kan komen. Oekraïne kan als (iets kleiner) soeverein land verder door het leven gaan, waarschijnlijk zelfs met dezelfde leider. De belofte om lid te worden van de Navo zal hoogstwaarschijnlijk overboord moeten worden gegooid, en de geannexeerde gebieden (zeker de Krim) zullen waarschijnlijk Russisch blijven, tenzij ze meer autonomie zouden krijgen.
Dat is allemaal niet fair, en is zeker niet wat veel Oekraïners wensen. Het zou wel getuigen van een nuchtere maar daarom niet minder morele blik, die rekening houdt met meer dan het lot van enkele provincies waarvan de meesten van ons tot voor kort nog nooit hadden gehoord.
AUTEUR
Tom Sauer – Hoogleraar internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen en auteur van De strijd voor vrede (Polis/Pelckmans).
BRON
De Standaard – 16 januari 2023
Ter info: Hoe bekritiseer je experts in de Oekraïne-oorlog zonder in complotten te vervallen? – 30 mei 2022
Uitgelicht: bron
