Het ontstaan, de gevolgen, de maatregelen van de corona-pandemie worden stukje voor stukje duidelijk. Dat we de overheid niet het volle vertrouwen mogen schenken bleek al bij het begin van de pandemie en is inmiddels overduidelijk. De rol van de media was en is nog steeds belabberd.
In februari 2020 was de ernst van de pandemie tot in Europa doorgedrongen met beelden uit Italië en het begin van de verspreiding in Duitsland met de eerste gevallen van besmetting vlak over de grens bij Limburg. Toch vond het carnaval doorgang en kraaide de burgermeester van Amsterdam dat je rustig een kroeg kon induiken. Kortom, niks aan de hand. Totdat…
In de plaats waar het virus uitbrak werd eerst het feit ontkend en werden vervolgens drastische maatregelen genomen in hele land. Na een half jaar was alles onder controle.
Kortom, voor de Chinezen gold, iedereen in pas. Zowel daar als hier heerste veel geheimzinnigheid en de tendens dat de ware oorzaken verborgen moesten blijven, vooral die van de bemoeienissen van de Verenigde staten met Wuhan. In China regelde de staat alles, in onze contreien werden virologen tot profeten en maakte de overheid een verloren indruk, maar ze stelde wel de belangen van de farmaceutische industrie centraal. Bejaarden en kinderen werden nadrukkelijk van hun vrijheid beroofd. Onnodig veel leed werd berokkend aan nabestaanden. De redelijkheid bleek ver te zoeken. In de volgende ronde, die van de vaccinaties, werden critici van deze praktijk tot paria’s.
Wel werd tijdens de pandemie de scheiding der geesten duidelijk en dat is pure winst.
‘HET HAD DE VORM VAN EEN COUP. MAAR DAT MAG JE NIET ZEGGEN’
Vijf jaar nadat het coronavirus de wereld in een wurggreep nam, zoekt de Volkskrant Nederlanders op die hard werden getroffen door het virus of de maatregelen. Van de ic-arts tot de schoolrector, van de ondernemer tot de coronademonstrant. Hoe kijken ze terug? Wat had er met de kennis van nu anders gekund?
Techniekfilosoof en GroenLinks-lid Martijntje Smits was een van de burgers die tijdens corona ging demonstreren tegen de maatregelen. Haar diepe zorg: ‘Tijdens corona bleek hoe voorwaardelijk onze grondrechten zijn.’
Maarten Keulemans
De lessen van corona
Hét moment
Die uitleg, wat haar betreft: ook in tijden van crisis mag de overheid grondrechten niet te lang aan banden leggen. ‘Ik snap dat je voor een periode van een paar weken zegt: we weten het even niet meer, we moeten nu iets doen, dus blijft u voor de zekerheid even thuis’, erkent Smits. ‘Maar als het langer duurt, moet het gesprek over de dilemma’s op gang komen. Alleen gebeurde dat niet. Wie kritiek had, werd geframed als: extreemrechts. Terwijl het wat mij betreft al in april, toen we over de eerste ziektehobbel heen waren, had moeten gaan over grondrechten.’
Immers, ‘Ook al doet een regering het juiste, ook al klopt het helemaal: macht corrumpeert heel snel’, doceert Smits, die als student een aantal keer in de DDR verbleef en afstudeerde op de Duits-Amerikaanse politiek filosoof Hannah Arendt. ‘Veel dictators beginnen met enige legitimiteit. Maar als iemand teveel macht krijgt, kan het snel gaan. Daarom denk ik dat je grondrechten zoals het recht op vereniging maar heel kort kunt schenden. Dit had de vorm van een coup. Maar dat mag je niet zeggen, dan wordt iedereen boos. Want het was crisis.’
Open discussie
Akelig alleen, bleek Smits in die opvattingen te staan. Zelfs in wat ze noemt haar ‘voormalige bubbel’, van linkse partijleden, wetenschappers, filosofen. ‘Ik begon bij GroenLinks te roepen: waar blijven jullie? Of neem mijn collega-filosofen. Soms moet je vanuit het denken ook iets dóén, vind ik. Maar veel academische collega’s hielden hun mond. Ik werd zelfs nazist genoemd. Het vrije gesprek was niet mogelijk.’ Inmiddels heeft Smits, na bijna 33 jaar, haar GroenLinks-lidmaatschap opgezegd.
Natuurlijk, tussen de lockdowns door waren er wel debatavonden mogelijk. Op 5 juni was de eerste. ‘Echt een ontlading’, vond Smits dat. ‘Eindelijk konden we onze twijfels zichtbaar maken. Er kwamen tientallen mensen. Wetenschappers, ambtenaren, rechtsfilosofen. Allemaal weldenkende burgers die geschokt waren over de staat van de democratie.’
In september 2021 liep ze mee in een coronademonstratie. ‘Links verzet tegen de pasjeswet’, stond op het spandoek dat ze hielp dragen. ‘Ik ontmoette veel bekenden’, zegt ze. ‘Mensen die zeiden: wat fijn dat jullie er zijn. Ik ben ook tegen de maatregelen, maar ik ben niet van Forum voor Democratie.’
Maar, zegt ze, ‘we hebben het dominante frame, dat single narrative, niet kunnen doorbreken. Dat idee van: als je je niet bij het heersende narratief aansluit en meegaat met de maatregelen, ben je een wappie. Al snel waren de wegen gescheiden. En dat is niet meer hersteld. De angst van het begin leek maar door te denderen. Better safe than sorry. Ook de pers deed daar gewoon aan mee.’
Vierde golf
Het heeft heel redelijke mensen verdreven naar de extremen, denkt ze. ‘We hebben de groeiende aangang voor de PVV gebaard, daarvan ben ik overtuigd’, zegt ze. ‘Uit een soort controledrang heeft het Rijk geprobeerd de boel vast te houden. Maar dat kwam als een boemerang terug. Ik denk dat veel mensen er nog steeds last van hebben hoe ze buiten de samenleving werden gezet als ze protesteerden of een vaccin weigerden. De pijn van die uitsluiting leeft nog steeds door.’
Bevlogen is ze nu, vijf jaar later, nog altijd. Zo was ze medeoprichter van vereniging ‘Vierde Golf’, een links-politieke beweging die burgers wil beschermen ‘tegen de grillen van de overheid en de markt’. Als corona haar ergens van heeft doordrongen, zegt Smits, is het wel de kracht van het samenwerken. ‘Het is iets dat we een beetje verleerd zijn: samen collectieven vormen. Terwijl ik tijdens corona heb ervaren hoe fantastisch het is om samen dingen voor elkaar te krijgen.’
De ‘nieuwe vredesbeweging’, daarin is Smits nu actief. Want daar herkent ze hem weer, dat koude gezicht van de staat. Een overheid die positie inneemt, massaal navolging krijgt van wetenschap, media en maatschappij, terwijl critici worden weggezet, als ‘Poetinversteher’ ditmaal.
‘Opeens zijn alle Russen slecht, is Rusland dé grote vijand, en is het dominante beeld dat alleen wapens ons tot vrede kunnen brengen’, zegt Smits. ‘Ik mis de derde stem. Waar is nou de stem die opkomt voor de deliberatieve democratie, waarin je het oneens mag zijn, en de ruimte hebt om nuances te benoemen?’
Haar les van corona is een duistere. ‘Ineens bleek hoe voorwaardelijk grondrechten zijn. Als er geen discussie mogelijk is, leven we niet meer in het systeem waarin ik dacht te leven.’
BRON
De Volkskrant – 16 maart 2025
Uitgelicht: bron
