Huntington in de polder… en Wilders

· fascisme, ideologie, religie
Auteurs

“Pim Fortuyn had verwerpelijke ideeën.”

Kijk eens, 2001 en wie is aan het woord? Juist, de blonde profeet uit Venlo:



“Het gaat niet om de islam. Het gaat me niet om de religie. In tegenstelling tot Pim Fortuyn, die oproept tot een kruistocht; een koude oorlog, wat een verwerpelijke opmerking is want hij werpt daarmee alle moslims op één hoop.De islam is een te respecteren godsdienst. De meeste moslims op de wereld, ook in Nederland, zijn goede burgers waar niets mis mee is. Het gaat om dat kleine stukje moslim-extremisme. Ik heb niets tegen de islam. Maar feit is wel: als je extremisme ziet, is dat negen van de tien gevallen moslim-extremisme.”


“Ja”, zei Martin van Amerongen ook aanwezig bij dat programma, “we zijn bedreigd, de sigarenrokers zullen voorlopig nog wel buiten schot blijven en blijven denk ik.” En: “Die Linksen, dat zijn me een stelletje regelneven… het zijn m’n beste vrienden… ik ben al 40 jaar lid van de PvdA… het wordt steeds verschrikkelijker met die club…”. Een gesprek n.a.v. zijn verschenen boek over het roken.

Mooie opmerkingen van Martin van Amerongen over de anti-rook Gestapo, maar hij was ook hoofdredacteur van De Groene. In dat blad was al eens een beschouwing verschenen over de “Clash of Civilizations” en de receptie daarop ook in Nederland. Want wat beleefden we in dat programma? Een schoolse opsomming van die theorie, de eerste stappen van Wilders als geopoliticus…, voorzichtig en tastend, wat kan en mag ik zeggen. Hoe verwerf je statuur… Dergelijke constateringen doe je makkelijk achteraf, met de kennis van nu. Verbazing wekt nu wel dat Martin van Amerongen geen spaanhout maakte van de openingsopmerking van Wilders over het extremisme en de zogenaamde goede analyses daarover. Gezien zijn houding was het hele gedoe rond Huntington geheel aan hem voorbij gegaan. Ook ontging hem blijkbaar het netwerk waarin Wilders toen al verkeerde. Kwam het door de motoriek, de praatjes van Wilders op de toon van Dorknoper, praatjes zonder een spatje fantasie? Nee, Martin viel Wilders moreel bij. Hij vond het maar een beetje vroom, onderscheid maken tussen…, en niet alleen bij de Islam maar bij al die geloven… En dan zijn conclusie “het moeten inleveren van vrijheden, van privacy”… zo zonder slag of stoot, alsof het een natuurwet is. “De strijd is toch verloren.” Treurig, een dergelijk gepalaver. Enfin, bekijk het tweede deel van dat programma maar. De fax van Bin Laden…

Van een ding ben ik onderhand overtuigd geraakt. Het Nederlandse journaille is meer dan gemakzuchtig. Faits divers gaan hun bijzonder goed af, de waan van de dag regeert. Voor Henk Hofland, Bas Heijne, Elsbeth Etty niet tegen op te roeien. Nadenken, uitpluizen, zaken op een rij zetten, nooit van gehoord. Toch niet zo moeilijk, zou je denken. Ze hebben allerlei mogelijke ingangen tot hun beschikking, kunnen teruggrijpen op archieven en connecties raadplegen en toch rollen er slechts aan elkaar geplakte persberichten uit. Zelfs Twitter heet nu bij de NRC een voorname nieuwsbron te zijn. Begin eindelijk eens met zaken op een rijtje te zetten, daar kunnen we als lezer mee uit de voeten. Is dat zelfs teveel gevraagd? Een voorbeeld, een artikel van Aart Brouwer over de leer, gesponsord door het Pentagon, van Huntington. Een artikel uit 1997. Wist Martin van Amerongen hiervan?



Huntington in de polder


Sinds Samuel Huntingtons ‘The Clash of Civilizations’ is het debat over de Nieuwe Wereldorde ineens weer actueel. Is Huntington een visionair denker of een conservatieve bunkerbouwer? Francis Fukuyama en Tom Ronse reageren vanuit Amerika. Maar eerst: waarom blijft men er in Nederland zo lauw onder? WAS DE OORLOG in Joegoslavië een strijd tussen christendom en islam en was de Nederlandse steun voor het (nominaal) islamitische Bosnië dus misplaatst? Moeten we tegen het Turkse lidmaatschap van de Europese Unie stemmen omdat de Turken, als islamieten, er fundamenteel andere waarden op nahouden dan wij? En moeten we de Navo enkel uitbreiden met de katholieke en protestantse landen in Oost-Europa, zodat we ‘ons’ christendom des te beter kunnen afgrenzen van de oosterse kerk?


Aart Brouwer

Als het aan Samuel Huntington ligt, luidt het antwoord op al die vragen ‘ja’. De Harvard-politicoloog maakte eind 1993 furore met het artikel ‘The Clash of Civilizations?’, waarin hij betoogde dat de wereld na de Koude Oorlog niet langer uiteenvalt langs ideologische maar langs culturele scheidslijnen. Zeven beschavingsblokken zullen voortaan wedijveren om de macht, aldus de auteur. Het christelijke Westen zal vooral concurrentie krijgen van de confucianistische en de islamitische beschaving en zal zich teweer moeten stellen door zijn eigen waarden met overtuiging te belijden.
Eind vorig jaar publiceerde hij een boek van dezelfde strekking, dat heel wat minder aandacht trok al werd het in sommige kringen des te meer geprezen. Het effect van deze publikaties is moeilijk te beoordelen. In de Verenigde Staten wordt Huntington verguisd door de meeste vooraanstaande academici, bejubeld door (voormalige) diplomaten en veiligheidsexperts, en praktisch genegeerd door het grote publiek.

Is The Clash of Civilizations een tijdgebonden pamflet dat over een paar jaar vergeten is? Of is het een kolossale dieptebom die vadem voor vadem geruisloos in ons politieke bewustzijn daalt om pas over een aantal jaren te ontploffen?

In het Nederlandse buitenlands-politieke establishment heeft zijn theorie in ieder geval geen aanwijsbare sporen nagelaten. Tijdens de paarse herijking van het buitenlandbeleid is de naam Huntington niet één keer gevallen. In de herijkingsnota is de gedachte van beschavingsblokken en breuklijnen zelfs niet in een afgeleide vorm terug te vinden. De nota legt de nadruk op economische ontwikkelingen en wemelt van begrippen als ‘mondialisering’ en ‘internationale wedijver’.
Toekomstige conflicthaarden ontstaan eerder door de ‘ontblokking’ van de wereld dan door nieuwe blokvorming. De aanbeveling van Van Mierlo c.s. om de aansluiting bij diverse bondgenootschappen te koesteren en verder het economisch belang van ons land te bevorderen, ademt hetzelfde welbegrepen, platte opportunisme dat Buitenlandse Zaken al honderdtachtig jaar tentoonspreidt. Ondanks het groeiende cultuurpessimisme bij de VVD en het ‘nieuwe realisme’ bij D66 zijn de paarse geesten nog niet rijp voor de huntingtoniaanse revolutie.

En hoe zit het met de academici? De meesten blijken Huntingtons theorie slechts te kennen van horen zeggen. De directeur van de onderzoeksafdeling van Clingendael, Siccama, verwijst naar zijn collega Sam Rozemond, want ‘die heeft het boek tenminste gelezen’.

Zelfs dat blijkt niet helemaal te kloppen. Rozemond: ‘Ik heb alleen de passages over de islam gelezen, want daar houd ik mij het meest mee bezig. Het boek heeft niet eens een centrale stelling, geloof ik. De term beschaving wordt op verschillende plaatsen in de tekst telkens anders gedefinieerd. Ik vraag me ook af wanneer dat tijdperk van beschavingsconflicten nu eigenlijk moet ingaan, want tot nu toe zie je de meeste conflicten optreden binnen de beschavingen die hij noemt.
Maar goed, Huntington benadrukt dat we de beschavingsfactor niet moeten vergeten en dat is op zichzelf niet zo slecht. Ik vind zijn hoofdstuk over de islamitische wereld overigens wel vlijtig gedaan, al staat er niets nieuws in. Maar Huntingtons visie op de islam strookt toch niet met mijn eigen ervaring, bijvoorbeeld met Indonesiërs. In Indonesië is de islam van oudsher geen enkel beletsel om aansluiting te vinden bij het westerse gedachtengoed.

Ik geloof niet dat het boek in Nederland veel invloed heeft. Bolkestein zat natuurlijk al eerder op die lijn van de tegenstelling tussen christendom en islam dan Huntington. Hans Helgers (CDA-voorzitter – ab) voelt zich kennelijk ook aangesproken, gezien zijn opmerkingen dat Turkije niet in de Europese Unie thuishoort. Misschien dat Huntington er iets mee te maken heeft. Maar als paradigma voor ons buitenlandbeleid zie ik er niets in en ik ken niemand die er wel iets in ziet. Die scheiding tussen westers en oosters christendom, wat moet je daarmee? Bij ons waren de katholieken en protestanten eeuwenlang gescheiden, nu zitten ze samen in het CDA. En moeten we nu echt de moslimminderheden in Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje aan banden gaan leggen, zoals hij wil? Dan haal je de burgeroorlog die je wilt vermijden juist in huis.’

Bart Tromp, politicoloog en bestuurslid van onder meer de Atlantische Commissie en de Adviesraad voor Vrede en Veiligheid, wil het boek niet eens lezen. Tromp: ‘Ik ken zijn artikel uit 1993 en dat vond ik al grote flauwekul. Wat Huntington als beschavingen aanduidt, zijn geen bestuurlijke of politieke eenheden met een doorslaggevende invloed. De belangrijke scheidslijnen lopen juist door die beschavingen heen. Huntington levert alleen wat losse praatjes waarvan politici en commentatoren gebruik kunnen maken, vooral over de tegenstelling tussen christendom en islam. Maar onder vakgenoten worden die nauwelijks serieus genomen. Alleen de media pikken dat soort praatjes op, daar is het denk ik ook voor bedoeld.’

De Leidse politicoloog en publicist Koen Koch is net met tegenzin in het boek begonnen. Koch: ‘Verbijsterend dat uitgevers bereid zijn om zoiets te laten drukken. Het is duister denken omdat die culturele identiteit, waar alles zogenaamd om draait, niet wordt gedefinieerd. De eerste bladzijden bevatten al feitelijke onjuistheden. Ik kom hier een zin tegen over vierhonderd jaar oude natiestaten zoals Engeland, Frankrijk, de Verenigde Staten en Duitsland. Nou vraag ik je, denkt hij echt dat Duitsland en de Verenigde Staten al vierhonderd jaar oud zijn?

Huntington schrijft ook dat het economische succes van de Oostaziatische landen is toe te schrijven aan hun cultuur. Wat een onzin! Dat succes heeft alles te maken met de import van westerse technologie in die landen gedurende de Koude Oorlog. Nee, het is allemaal maar niks. Ik zou ook niet één prominente figuur op buitenlandgebied weten die erachter staat – alleen misschien Bolkestein.’
Helaas, de favoriete sparringpartner van progressief Nederland laat ook al weten geen fan van Huntington te zijn. Frits Bolkestein gelooft zelfs niet in een botsing tussen Europa en de islamitische landen, zoals hij eind vorig jaar uiteenzette in een lezing voor het academisch onderzoekscentrum Nias in Wassenaar. De islamitische wereld, zo beweerde hij daar, is te zwak en te verdeeld om een bedreiging te vormen voor het Westen. Bolkestein: ‘De islamitische wereld bezorgt het Westen voornamelijk overlast door haar onvermogen tot modernisering. Zolang die modernisering niet is geslaagd, zal de turbulentie van de islamitische wereld naar het Westen overslaan.’

Hoogstens onderschrijft Bolkestein de opvatting van Huntington dat er gevaar van binnenuit dreigt: ‘Ons arbeidsethos brokkelt af, er is sociale ontbinding en een dodelijk gebrek aan zelfvertrouwen.’ Maar ja, dat wisten we al.

© De Groene Amsterdammer



Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit: